Aktualności

Krótki przewodnik po normalizacji nanomateriałów w Polsce i na świecie

Gwałtowny rozwój nanotechnologii w ostatnich latach umożliwił badanie, ale także otrzymywanie projektowanych materiałów w nanoskali. To nieuchronnie doprowadziło do podjęcia kroków w kierunku normalizacji tych dziedzinach. Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO, z ang. International Organization for Standardization) oraz Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN, z fr. Comité Européen de Normalisation), zdefiniowały w 2011 roku nanoskalę jako wymiar w zakresie 1 ÷ 100 nm. W nanoskali możemy znaleźć atomy, pojedyncze cząstki czy też wirusy. Nić ludzkiego DNA ma średnicę 2,5 nanometrów, cząstka wirusa SARS-CoV-2 ma około 100 ÷ 150 nm, a ludzki włos ma grubość około 100 tys. nm.

Po co normalizować nanomateriały?

Produkty nanotechnologii – sztucznie wytwarzane nanomateriały (MNMs od ang. manufactured nanomaterials) – cechują się wyjątkowymi właściwościami fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi, dzięki którym znalazły szerokie zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu. Nanotechnologia została uznana przez Komisję Europejską za jedną z sześciu kluczowych technologii wspomagających KET (z ang. Key Enabling Technologies), o strategicznym znaczeniu dla konkurencyjności i dobrobytu Unii Europejskiej.

Wykorzystanie MNMs jest coraz bardziej powszechne, zarówno w środowisku pracy, jak i w naszym codziennym otoczeniu, włączając w to produkty konsumenckie. Oprócz wielu potencjalnych korzyści, naukowcy przekonują, że problem może stanowić przypadkowe wchłanianie nanocząstek przez nerw węchowy, płuca, skórę i oczy. Nanocząstki mogą przenikać do organizmu i prowadzić do negatywnych skutków zdrowotnych. Inną kwestią jest prawdopodobieństwo takiego zdarzenia, ocena toksyczności danych substancji i ryzyka, stąd potrzeba dokładnych badań i gromadzenia danych na temat skali zjawiska.

Aby odpowiednio testować, badać i produkować nanomateriały, potrzebne są zwalidowane lub znormalizowane metody.

Kto normalizuje nanomateriały?

Na świecie funkcjonuje wiele grup – tak lokalnych rządowych i pozarządowych, jak i międzynarodowych – ustanawiających normy i zalecenia dotyczące nanotechnologii i nanomateriałów.

Do najważniejszych międzynarodowych organizacji, które ustanawiają (dobrowolne w stosowaniu) normy dotyczące nanotechnologii należą:

  • Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO), a tam komitet techniczny ISO/TC 229 – Nanotechnologies oraz komitet techniczny ISO/TC 146/SC2 – Workplace atmospheres,
  • Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN), a tam komitet techniczny TC 352 – Nanotechnologies oraz CEN/TC 137 – Assessment of workplace exposure to chemical and biological agents.
  • Amerykańskie Stowarzyszenie Badań i Materiałów (ASTM, z ang. American Society for Testing and Materials), a tam Międzynarodowy Komitet E56 – Nanotechnology,
  • Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna (IEC, z ang. International Electrotechnical Commission), a tam komitet techniczny TC 113 – Nanotechnology standardization for electrical and electronic products and systems,
  • Instytut Inżynierów Elektryków i Elektroników (IEEE, z ang. Institute of Electrical and Electronics Engineers), a tam Nanotechnology Council.

Do ważniejszych jednostek należą także:

  • Brytyjska Instytucja Normalizacyjna (BSI, z ang. British Standards Institution),
  • Instytut Materiałów Odniesienia i Pomiarów (IRMM, z ang. Institute for Reference Materials and Measurements) z siedzibą w Geel w Belgii – jeden z siedmiu instytutów Wspólnotowego Centrum Badawczego (JRC, z ang. Joint Research Centre) Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej,
  • Amerykańskie Stowarzyszenie Badań i Materiałów (ASTM, z ang. American Society for Testing and Materials),
  • Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD, z ang. Organization for Economic Co-operation and Development); grupy robocze: Working Party on Nanotechnology (WPN) i Working Party on Manufactured Nanomaterials (WPMN). OECD od 2005 roku publikuje szereg raportów, poradników i zaleceń z cyklu „Series on the Safety of Manufactured Nanomaterials”. Dokumenty dostępne są pod adresem: >>KLIKNIJ<<.

Nanotechnologie wpisują się również w zakres badań priorytetowych określonych w agendzie Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, z ang. World Health Organization). Wartym polecenia jest dokument WHO zawierający ogólne zalecenia w kwestii bezpiecznej pracy z nanomateriałami “Guidelines on protecting workers from potential risks of manufactured nanomaterials” z 2017 roku.

Jak do nanomateriałów podchodzi Unia Europejska?

Unia Europejska w 2004 r. powołała Komitet Naukowy ds. Pojawiających się i Nowo Rozpoznanych Zagrożeń dla Zdrowia (SCENIHR, z ang. Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks), by oszacować ryzyko związane z nanomateriałami. Unia Europejska wciąż pracuje nad uściśleniem wszystkich definicji nanomateriału, które będą miały wpływ na kwestie bezpieczeństwa i środki ochrony.

Obecnie UE rozporządzeniem Komisji 2018/1881 z 3 grudnia 2018 r włączyła do rozporządzenia 1907/2006 z 18 grudnia 2006, (tzw. REACH, z ang. Registration, Evaluation and Authorisation of Chemicals; https://reach.gov.pl) określenie nanopostaci substancji (ang. nanoform), przez co zobowiązała firmy produkujące i wprowadzające na rynek nanomateriały do przestrzegać zapisów związanych z rejestracją, oceną, udzielaniem zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów. Rozporządzenie 2018/1881 wprowadza również obowiązek przeprowadzania oceny ryzyka zdrowotnego stwarzanego przez nanopostacie substancji. Rozporządzenie funkcjonuje od 1 stycznia 2020 roku. Zgodnie z rozporządzeniem REACH i uzupełniającym rozporządzeniem CLP (z ang. Classification, Labelling and Packaging), nanomateriały podlegają odpowiedniej klasyfikacji, oznakowaniu i pakowaniu. Nanomateriały wprowadzane do obrotu (wytwarzane lub importowane powyżej 1 tony rocznie) muszą przejść proces rejestracji w Centralnej Agencji ds. Chemikaliów w Helsinkach (ECHA, z ang. European Chemicals Agency). Wzmożona kontrola bezpieczeństwa prowadzona jest w stosunku do produktów kosmetycznych, biobójczych i spożywczych. Poza tym, odpowiednie dodatkowe działania (informacyjne, przygotowanie kart charakterystyk, scenariuszy narażenia itd.) uzależnione są od tonażu produkcji.

Co się dzieje w temacie normalizacji nanomateriałów w Polsce?

W Polsce sprawami normalizacji zajmuje się Polski Komitet Normalizacyjny (PKN). Za tematykę nanotechnologii odpowiada Komitet Techniczny 314, którego głównym zadaniem jest harmonizowanie norm krajowych z europejskimi przy ścisłej współpracy z CEN/TC 352 oraz ISO/TC 229. Pracownicy Fundacji Nanonet są aktywnymi członkami Komitetu Technicznego 314 ds. nanotechnologii w PKN.

Interesariuszami normalizacji mogą być: organizacje społeczne, producenci, usługodawcy, środowiska naukowe i szkolnictwo, władze publiczne i konsumenci. Korzyści z normalizacji i aktywnego w niej udziału (cytując za materiałami PKN), to:

„Stały dostęp do dokumentacji i projektów norm, bezpośredni wpływ na treść norm, obniżenie kosztów projektowania i badań, uzyskanie przewagi nad konkurencją i możliwość planowania inwestycji dzięki wiedzy dotyczącej aktualnych prac normalizacyjnych, zapewnienie zgodności ze standardami europejskimi i międzynarodowymi, spójność rozwiązań technicznych, ułatwienie handlu międzynarodowego, zapewnienie ochrony życia, zdrowia i środowiska konsumentów oraz BHP”.

Na treść normy interesariusze mogą wpływać poprzez (cytując również za PKN):

„Zgłaszanie propozycji nowych tematów lub zagadnień, udział eksperta w grupie roboczej, określenie różnicy pomiędzy projektem EN a przepisami polskiego prawa (zgłaszanie odchyleń krajowych od projektu normy europejskiej), zgłaszanie uwag do projektu normy, zgłaszanie sprzeciwu do gotowego dokumentu (w przypadku niezgodności z prawem europejskim), członkowie Komitetów Technicznych/Komitetów Zadaniowych (KT/KZ) mają możliwość zaproponowania stanowiska do projektu normy w głosowaniu.”

Więcej informacji o normalizacji nanotechnologii w Polsce można znaleźć na stronie PKN: https://wiedza.pkn.pl/web/wiedza-normalizacyjna/nanotechnologia

Na zakończenie pragniemy gorąco zachęcić do włączenia się do prac normalizacyjnych i zgłaszania propozycji tematów do PKN.

Fundacja NANONET pracuję nad tematem normalizacji również w ramach projektu NanoFabNet.
Jeśli masz już doświadczenie w pracy z nanomateriałami, a dodatkowo tematy walidacji, harmonizacji i normalizacji nie są Ci obce, wypełnij ankietę, która pomoże nam dostosować działania społeczności nanotechnologicznej na świecie do Twoich potrzeb: >>ANKIETA<<

Materiał powstał na podstawie artykułu „Bezpieczeństwo stosowania, przetwarzania i produkowania nanomateriałów”, Bezpieczeństwo Pracy. Nauka i Praktyka; 2019-03-01

Autorem tekstu jest Zespół Redakcji NANONET.

Podobne artykuły

Spiekanie cząstek katalizatorów metalowych w czasie ich użycia w podwyższonych temperaturach jest procesem, który pozwala na ograniczenie aktywności katalizatorów poprzez zmniejszenie ich powierzchni aktywnej. Mechanizm ten może być kompensowany przez indukowane przez tlen rozproszenie skupionych...
Mamy ogromną przyjemność poinformować, że spółka Sygnis New Technologies została nowym Mecenasem Fundacji Nanonet. Sygnis to lider technologii addytywnych i consultingu technologicznego w Polsce. Zajmują się dostarczaniem nowoczesnych technologii dla instytutów badawczych i przedsiębiorstw,...